Warning: Creating default object from empty value in /nfs/c03/h02/mnt/56080/domains/logos.nationalinterest.in/html/wp-content/themes/canvas/functions/admin-hooks.php on line 160
Tag Archives | Economic concepts

‘Inflation’ ला मराठीमधे काय म्हणाल?

Source: Flickr

Source: Flickr

महागाई चलनवाढ असे अनेक शब्द आपण रोजच्या वर्तमानपत्रात वाचत असतो. पण ह्यांचा नक्की अर्थ काय आहे? महागाईसाठी कोणाला दोष द्यायचा हे ठरवण्याआधी ती नक्की कशामुळे निर्माण होते ते पाहूया. महागाई दोन कारणांमुळे होऊ शकते. पहिलं अगदी सोपं आहे. एखादी गोष्ट बनवायला जो कच्चा माल लागतो तो जर महाग झाला तर त्या गोष्टीची किंमत पण आपसूकच वाढणार. जर आंतरराष्ट्रीय बाजारात तेलाची किंवा धातूंची किंमत वाढली तर प्लास्टिक स्टील इत्यादी गोष्टींची किंमत पण वाढणार. आपल्याला असे वाटते की आधी महागाई वाढते आणि मग आपला पगार वाढतो पण उत्पादनातला एक महत्वाचा घटक म्हणजे कामगार असतो. म्हणून पगारवाढ हे पण महागाईचं एक कारण असू शकतं. ह्याला अर्थाशात्रात ‘cost push inflation’ म्हणतात.

महागाईचं दुसरं कारण सहसा लक्षात न येणारं आहे. कुठल्याही गोष्टीची किंमत फक्त त्याच्या निर्मितीला लागलेल्या खर्चावर ठरत नाही. बहुतेकदा त्या गोष्टीची किती मागणी आहे आणि किती पुरवठा शक्य आहे ह्या वर त्याची किंमत ठरते. म्हणजे जरी ती गोष्ट बनवायला निश्चित खर्च आला असेल तरी त्याची विकण्याची किंमत अनिश्चित असू शकते. कांद्याचे भाव हे ह्याचं उत्तम उदाहरण आहे. कधी ते १० रुपये किलो असतात तर कधी १०० रुपये किलो. उत्पादनाची किंमत तर बदलत नाही मग काय बदलतं? कांदे अशी गोष्ट आहे की ज्याच्या मागणीत फारसा बदल होत नाही पण पुरवठ्यामधे खूप तफावत दिसते. पुरवठा जास्त झाला की किंमती पडतात आणि कमी झाला की किंमती वाढतात. ह्या उलट हॉटेलमधे राहण्याचा खर्च बघा. इथे पुरवठा बऱ्यापैकी स्थिर असतो पण मागणी वर खाली होत असते. म्हणून सुट्टीच्या दिवशी बुकिंग महाग पडते. ह्याला ‘demand pull inflation’ म्हणतात.

पण फक्त कांदे किंवा हॉटेल बुकिंग महाग झालं तर त्याला तुम्ही महागाई म्हणाल का? महागाई म्हणजे सरसकट सगळ्या गोष्टींची किंमत वाढणे. बरेच वेळा चलनवाढ हे महागाईचे कारण असू शकते. जेव्हा RBI जास्त नोटा छापते तेव्हा देशातला एकूण पैसा वाढतो. जर त्या प्रमाणात पुरवठा वाढला नाही तर आहेत त्याच गोष्टी जास्त किंमतीला विकल्या जाऊ लागतात आणि महागाई वाढते.

आता ह्या ‘Inflation’ ला चांगला मराठी शब्द सुचवा.

 

Siddarth Gore is a Research Scholar at the Takshashila Institution and he tweets @siddhya

Comments { 0 }

Can Private Certification replace Government Censorship?

There can be a market for certification because in involves choice but there cannot be a market for censorship because it involves force.

4668187673_cd6706b978_o

There was an incident in Pune a few years back where the Shiv Sena and some other political parties marched on the streets to protest against a particular billboard ad campaign in the city. They were outraged that the municipal authorities allowed the display of large posters of skimpily clad women at major junctions in the city. Never mind that it was an undergarments manufacturer merely advertising its wares.

The why of censorship is a complex topic with long history and lots of nuances. But the short summary is that all societies have always allowed some kind of censorship. But the how and what of censorship is very interesting and is not part of much debate. Should movies be subject to censorship, what about drama? Street play? What about a guy screaming from a footpath?

From the standpoint of the viewer there is a case from differentiating between media which are avoidable and which are not. For example, a billboard which is smack above a traffic signal is non-avoidable. But a video on YouTube will not play by itself in front of you so is avoidable. The yardsticks that apply to these two types of media should be different. For non-avoidable media there is a case for applying the standards which are most acceptable for all (i.e. most conservative) but you can have much lenient standards for things which you will not be exposed to unless you choose to be. In the ideal case for such avoidable media all you need is certification and not censorship.

There is a strong case of opening up the certification sector to private participation. The government can continue giving out its ratings but I need not be forced to use them. If there are other entities which rate the movies, then I can choose the ones I trust the most. This reduces the possibility of me getting accidentally offended by something. After all many people do read reviews in newspapers before deciding to go for a movie. The credibility of the review depends on the track record of the writer so the writer has a good incentive to be consistent (if not entirely honest). This is similar to how a market for certification will work.

Certification and censorship work on two very different premises. Certification is useful for people who want to avoid certain things willingly. Censorship is for someone to deny others what they might be interested in watching. There are some instances in which censorship makes sense, like disallowing certain content for children but the vast majority of cases can be addressed with certification alone.

Siddarth Gore is a Research Scholar at the Takshashila Institution and he tweets @siddhya

Comments { 0 }

‘Information Asymmetry’ ला मराठीमधे काय म्हणाल?

सध्या फॅशनमधे असलेली टेराकोटाची कानातली बाजारात २५० च्या खाली मिळणार नाहीत. पण तुम्हाला हे माहिती आहे का की त्या कारागीराला ह्यामधले फक्त १० रुपये मिळतात? बिहारची प्रसिद्ध मधुबनी चित्र घ्यायला गेलात तर ३००० च्या खाली मिळणार नाहीत. पण त्या चित्रकाराला प्रति चित्र फक्त ८० ते १०० रुपये मिळतात. हि इतकी विषमता कशी निर्माण होते?

 

5844860363_33136e2ce0_o

आपल्याला सहसा लक्षात येत नाही पण बाजारात विकल्या जाणाऱ्या  प्रत्येक गोष्टीला ३ किंमती असतात. एक जी ग्राहकाच्या मनात असते , एक विक्रेत्याच्या मनातली आणि तिसरी म्हणजे ज्या किंमतीला सौदा पक्का होतो ती. आपण अगोदर पाहिले आहे की सौदा तेव्हाच शक्य असतो जेव्हा ग्राहकासाठीचं मूल्य (मनातली किंमत) हे विक्रेत्याच्या मूल्यापेक्षा जास्ती असतं. तुम्ही जेव्हा घासाघीस करता तेव्हा खरंतर तुम्ही एकमेकांच्या मनातली किंमत शोधायचा प्रयत्न करत असता. हे गिऱ्हाईक जास्तीतजास्त कितीला गटवता येईल हे विक्रेता शोधत असतो आणि किंमत कमीतकमी किती करता येईल हे गिऱ्हाईक हुडकत असतं. जो हि माहिती अचूक मिळवतो त्याला व्यवहार जास्त फायद्याचा ठरतो. ह्या माहितीच्या तफावतीला अर्थशास्त्रात ‘Information Asymmtery’ असं म्हणतात.

काही प्रकारच्या व्यवहारांमध्ये हि खूप बघायला मिळते. जसं की डॉक्टर आणि रुग्ण. रुग्णाला काय झालंय हे त्याच्यापेक्षा डॉक्टरला खूप जास्त कळत असतं. ठरवलं तर तो त्याचा गैरवापर करू शकतो. म्हणूनच तर आपण डॉक्टर रुग्ण संबंधात विश्वासाला खूप महत्व देतो. वर पाहिलेल्या उदाहरणात कारागीराला त्याच्या कलाकृतीच्या किंमतीचा (विकत घेणाऱ्याच्या मनातली) अंदाज नाही म्हणून त्याचा फायदा कमी होतो. जर ती माहिती त्याच्यापर्यंत पोहोचली तर हि विषमता नक्कीच कमी होऊ शकते.

आता ‘Information Asymmetry’ ला चांगला मराठी शब्द सुचवा.

Siddarth Gore is a Research Scholar at the Takshashila Institution and he tweets @siddhya

Comments { 0 }

‘Consumer Surplus’ ला मराठीमधे काय म्हणाल?

4704485328_18a795590d_z

Source: Flickr

एखादा व्यवहार होण्या किंवा न होण्यामागे काय कारणं असतात? एक म्हणजे विक्रेत्याला त्या गोष्टीची जास्तीत जास्त किंमत हवी असते. पण एक अशी किंमत असते जिच्याखाली तो ती गोष्ट विकायला तयार होणार नाही. तसंच ग्राहकाला ती वस्तू कमीत कमी किमतीला हवी असते. पण अशी एक किंमत असते ज्यापेक्षा जास्त तो भरायला तयार नसतो. मग व्यवहार अशाच वेळेला शक्य आहे जेव्हा ग्राहकाची देण्याची तयारी (किंमत) हि विक्रेत्याच्या घेण्याच्या तयारीपेक्षा जास्त असते.

असं समजा की तुम्ही एका नवीन शहरात कपडे विकत घ्यायला गेले आहात. तुम्हाला एक गोष्ट आवडते. त्याची किंमत ५०० रुपये आहे. विक्रेत्याला नफा होण्यासाठी कमीत कमी ३०० रुपये गरजेचे आहेत. तुमचं बजेट ५५० आहे असं समजा. तुम्ही वाटाघाटी सुरु करता. तुम्ही ३०० म्हणता तो ४५० म्हणतो आणि अखेर तुम्ही दोघेही ४०० वर सौदा पक्का करता. आता काय झालं बघा. विक्रेत्याच्या अपेक्षेपेक्षा त्याला १०० रुपये जास्त मिळाले म्हणून तो खूष झाला आणि विकायला तयार झाला. तुम्ही ५५० मोजायला तयार होता पण तुम्हाला ४०० मधे मिळाल्यामुळे तुम्ही पण खूष झाला आणि विकत घ्यायला तयार झाला. इथे असं म्हणता येईल की तुम्हाला १५० रुपयांचा (प्रतीकात्मक) फायदा झाला. अर्थशास्त्रात ह्याला ‘Consumer Surplus’ म्हणतात आणि विक्रेत्याच्या १०० रुपयांना ‘Producer Surplus’ म्हणतात. इथे आपल्याला असं पण लक्षात येतं की व्यवहाराच्या दोन्ही बाजूंना फायदा झाला. म्हणून बाजारव्यवस्था हि एखाद्या खेळासारखी नसते जिथे एक जिंकला म्हणजे बाकीचे हरावेच लागतात.

आता ह्या ‘Consumer Surplus’ साठी चांगला मराठी प्रतिशब्द सुचवा.

Siddarth Gore is a Research Scholar at the Takshashila Institution and he tweets @siddhya

Comments { 0 }

व्यवहाराची किंमत

Guest post by Ashlesha Gore

मागील भागात आपण गमावलेल्या संधीची किंमत म्हणजे काय हे पाहिले.आता एका अशा किंमतीबद्दल आपण जाणून घेऊया जिच्याशी आपला रोजचा संबंध येऊनही आपण तिकडे दुर्लक्ष करतो.

समजा तुम्हाला एक टीव्ही सेट खरेदी करायचा आहे. तुमच्या जवळच्या दुकानात त्याची किंमत १०,०००/- रुपये आहे पण पेपरमध्ये एका सुपरस्टोरची १०% सवलतीच्या योजनेची जाहिरात आलेली आहे. ते ठिकाण तुमच्या घरापासून साधारण १० किमी लांब आहे. आता ह्यापैकी कोणता व्यवहार अधिक फायद्याचा ठरेल हा विचार तुम्ही करू लागता. फक्त दोन दुकानांमधल्या टीव्हीच्या किंमतीचा विचार केला तर सुपरस्टोर नक्कीच अधिक चांगला पर्याय आहे.

नीट विचार केल्यावर मात्र लक्षात येईल की हा प्रश्न वाटतो तितका सोपा नाही. १० किमी दूर असलेल्या सुपरस्टोरला कारने जाण्यासाठी आणि तिथे गेल्यावर पार्किंगसाठी लागणारा खर्च विचारात घ्यावा लागेल. तसेच तिथे जाण्यायेण्यासाठी लागणारा वेळ विचारात घेऊन त्याची opportunity cost लक्षात घेतली तर कदाचित जवळच्या दुकानातून टीव्ही घेणे जास्त फायद्याचे ठरेल. ह्या उदाहरणावरून आपल्या असे लक्षात येते की कोणत्याही खरेदीची एकूण किंमत ठरवायची असेल तर त्याचे दोन भाग विचारात घ्यावे लागतील. एक – खरेदी केलेल्या वस्तूची किंमत आणि दोन – ही खरेदी करताना जी काही कृती करावी लागते त्याचा खर्च. ह्या दुसऱ्या भागालाच “व्यवहाराची किंमत” (transaction cost) असे म्हणतात.

कोणत्याही व्यवहाराचे तीन घटक असू शकतात:

१. हवी असलेली वस्तू बाजारात शोधणे – खरेदी करतानाची ही पहिली पायरी. हवी असलेली वस्तू आपल्या मनासारखी आणि ऐपतीत बसणारी हवी. ती तशी देऊ शकणाऱ्या दुकानाचा शोध घेणे हे ग्राहकाचे पहिले काम. इंटरनेटचा जमाना यायच्या आधी लोक वस्तूच्या किंमतीचा अंदाज घेण्यासाठी वेगवेगळ्या दुकानांमध्ये चकरा मारीत. तसेच योग्य गिऱ्हाईक मिळविण्यासाठी दुकानदारांना देखील पोस्टर, जाहिरात इत्यादीवर खर्च करावा लागत असे. अशाप्रकारे वस्तू आणि गिऱ्हाईक शोधण्याच्या कामात होणारा खर्च कोणत्याही व्यवहाराच्या किंमतीचा महत्त्वाचा भाग आहे.

२. घासाघीस करणे – वाटाघाटी करताना खर्च होणाऱ्या गोष्टीदेखील व्यवहाराच्या किंमतीत धराव्या लागतात. जर घासाघीस करणे त्रासदायक होत असेल तर ही किंमत इतकी वाढते की व्यवहार होणेच कठीण होऊन बसते. उदाहरणार्थ – काही रिक्षावाले मीटरप्रमाणे न जाता प्रत्येक ग्राहकाशी घासाघीस करीत बसतात. ही गोष्ट अनेक प्रवाशांना दिवसेंदिवस त्रासदायक वाटू लागते आणि त्यांच्यासाठी ह्या व्यवहाराची किंमत खूपच वाढते. त्यामुळे अनेक लोक रिक्षाने प्रवास न करता सरळ जास्त पैसे देऊन कॅबने जातात. म्हणजेच जेवढी जास्त घासाघीस तेवढी त्या व्यवहाराची किंमतही जास्त.

३. व्यवहार करताना ठरलेल्या अटी पाळणे – व्यवहार करताना ज्या अटी ठरलेल्या आहेत त्या पाळल्या जाणे हा त्या व्यवहाराचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. जर त्या अटी पाळण्यासाठी मोजावी लागणारी किंमत जास्त असेल तर तो व्यवहार होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ – तुम्ही नवीन घेतलेल्या कपड्यांचा रंग पहिल्याच धुण्यात उतरला तर साहजिकच आपले नुकसान ताबडतोब भरून निघावे अशी तुमची अपेक्षा असेल. मात्र विकणाऱ्याने नुकसान भरून देण्यास खळखळ केली तर व्यवहार महागात जातो. म्हणून नेहेमी warranty चा उपयोग केला जातो. व्यवहार करतानाची किंमत कमीत कमी असेल हे ग्राहकाला पटवून देण्यासाठी warranty असते.

आता तुमच्या लक्षात येईल की इंटरनेटमुळे व्यवहाराची किंमत कशी कमी झाली आहे आणि हेच ऑनलाईन खरेदीच्या यशाचे गमक आहे.

व्यवहाराची किंमत आणि सरकारी धोरणे यांचा काय संबंध ?

कोणत्याही आर्थिक प्रक्रियेबरोबर transaction cost चा बोजा येतोच. खरेदी करणारा आणि विकणारा दोघांनाही ही किंमत चुकवावी लागते. व्यवहाराची किंमत जेवढी जास्त असते तेवढी ती व्यवहार करण्यासाठी मारक ठरते. ती खूप जास्त वाढली की आर्थिक विकासात अडथळा येतो.

उदाहरणार्थ सार्वजनिक वितरण प्रणाली (public distribution system) बघूया. अनेकवेळा ह्या योजनेचा फायदा गरीब माणसाला मिळतच नाही. ह्याचे कारण भ्रष्टाचार नसून खूप जास्त असलेली व्यवहाराची किंमत हे आहे. लांबवरून PDS च्या दुकानापर्यंत येण्याचा खर्च, अर्धा-एक दिवस रांगेत घालवल्यामुळे तेवढ्या वेळाच्या गमावलेल्या पगाराची किंमत आणि गुणवत्तेची खात्री नसल्याने त्यासाठी द्यावी लागू शकेल अशी सर्वात मोठी किंमत ह्या सगळ्याचा विचार करता बहुतेक लोक खुल्या बाजारातून वस्तू विकत घेणेच इष्ट समजतात.

म्हणून ज्या धोरणामध्ये खरेदी करणाऱ्यास आणि विकणाऱ्यास कमीत कमी व्यवहाराची किंमत द्यावी लागते तेच धोरण उत्तम म्हणता येईल.

Ashlesha Gore handles her family retail cloth store in Pune. She is interested in languages and blogs at ashuwaach.blogspot.in andsanskritsubhashite.blogspot.in in Marathi and Marathi-Sanskrit

Comments { 0 }

गमावलेल्या संधीची किंमत

Guest post by Ashlesha Gore

काहीतरी मिळवायचे असेल तर काहीतरी गमवावे लागते असे म्हणतात. हेच वाक्य अर्थशास्त्रामध्ये देखील लागू पडते. कसे ते बघूया:

आधीच्या लेखात म्हटल्याप्रमाणे कमतरतेचा मुकाबला करण्यासाठीचा एक उपाय म्हणजे प्राधान्यक्रम ठरविणे. म्हणजेच आपली परिस्थिती आणि गरज ह्यांना अनुसरून घेतलेला निर्णय. हा निर्णय आपल्या वैयक्तिक आवडीनिवडीशी निगडीत असतो. अशा पद्धतीने घेतलेल्या निर्णयालाच इंग्रजीमध्ये ट्रेड-ऑफ असे म्हणतात. जेव्हा आपल्याकडील मर्यादित साधनाच्या बदल्यात आपण एखाद्या गोष्टीची निवड करतो तेव्हा कळत नकळत दुसऱ्या कोणत्यातरी गोष्टीचा त्याग करतो. उदाहरणार्थ एखाद्या पदवीधर तरुण किंवा तरुणीसाठी मर्यादित साधन आहे – वेळ. हा वेळ मूल्यवान पण मर्यादित असतो कारण ह्या टप्प्यात जबाबदाऱ्या कमी असतात मात्र कायमच त्या तशा कमी राहू शकत नाहीत. आता समजा ह्या व्यक्तीकडे आपला वेळ वापरण्याचे दोन पर्याय आहेत – एक म्हणजे पदवी मिळाल्यावर कोणत्यातरी चांगल्या ठिकाणी नोकरी करणे किंवा दुसरा म्हणजे पदव्युत्तर अभ्यासक्रम करणे.

कोणताही पर्याय निवडला तरी त्याची किंमत ही चुकवावीच लागते. ही किंमत फक्त पैशांच्या स्वरूपातच असेल असे नाही. जर पदव्युत्तर कोर्स करण्याचा पर्याय निवडला तर कॉलेजची फी, अर्ज करणे ह्यासाठी लागणारी पैशांच्या स्वरूपातील किंमत द्यावी लागतेच. पण ते तेवढ्यावर संपत नाही. हा पर्याय निवडल्यामुळे पूर्णवेळ पगार मिळविण्याची संधी तुम्ही पुढच्या काही वर्षांसाठी तरी सोडता. ही सोडलेली संधी देखील त्या एकूण किमतीचा एक भाग आहे. तसेच तुम्ही जर पूर्णवेळ नोकरी करण्याचा पर्याय निवडला तर नवीन शहरात स्थिरस्थावर होण्यासाठी लागणारी पैशांच्या स्वरूपातील किंमत तर देताच पण त्याचबरोबर तुम्ही मास्टर्स किंवा डॉक्टर ह्या पदवीवर पाणी सोडता. नोकरी करण्यासाठी द्याव्या लागलेल्या किंमतीचा हा एक महत्त्वाचा भाग आहे. आपल्याला सोडायला लागलेल्या संधीची किंमत दाखविणाऱ्या ह्या संकल्पनेला opportunity cost असे म्हणतात.

म्हणजे कोणत्याही ट्रेड-ऑफ ची एकूण आर्थिक किंमत काढायची असेल तर opportunity cost पण खालीलप्रमाणे विचारात घ्यावी लागेल –

एकूण, आर्थिक किंमत = पैशांच्या स्वरूपातील किंमत + गमावलेल्या संधीची किंमत (opportunity cost)

opportunity cost एखाद्या संख्येने अचूकपणे दाखवणे बरेचदा अवघड असते. पण म्हणून कोणत्याही ट्रेड-ऑफ चे विश्लेषण करताना ती सोडून देता येत नाही. ह्याचे कारण असे की एखादा पर्याय निवडल्यानंतर त्याला द्यावी लागणारी पैशांच्या स्वरूपातील किंमत कदाचित कमी असू शकेल पण गमावलेल्या संधीची किंमत खूप जास्त असल्याने एकूण आर्थिक किंमत कितीतरी पटीने वाढते.

सरकारच्या आर्थिक धोरणांचा अभ्यास करताना ह्या संकल्पनेची बरीच मदत होते. सरकारजवळ मर्यादित साधने आणि अनेक जबाबदाऱ्या असतात. त्यांच्या प्रत्येक धोरणाशी एक opportunity cost निगडीत आहे. म्हणून जेव्हा एखाद्या धोरणाचे विश्लेषण केले जाते तेव्हा त्यासाठी लागणारा खर्च आणि होणारा फायदा ह्याचाच फक्त विचार करून उपयोग नाही. तर हा पर्याय निवडून आपण कोणती संधी गमावली आहे याचा पण विचार होणे आवश्यक आहे. ज्या धोरणामध्ये पैशांच्या स्वरूपातील किंमत आणि  गमावलेल्या संधीची किंमत ह्या दोन्ही कमीतकमी असतील तेच धोरण सर्वात जास्त फायदेशीर आहे असे म्हणता येईल. म्हणून जेव्हा तुम्ही नरेगा, स्मार्ट सिटी किंवा सर्व शिक्षा अभियान यासारख्या धोरणांचा अभ्यास करीत असाल तेव्हा प्रथम “ह्या धोरणामुळे आपण काय मिळवलं आणि काय गमावलं ” ह्याचा जरूर विचार करा. त्यानंतरच हे धोरण यशस्वी झाले किंवा नाही याबद्दल तुम्ही तुमचे मत बनवू शकता.

Ashlesha Gore handles her family retail cloth store in Pune. She is interested in languages and blogs at ashuwaach.blogspot.in and sanskritsubhashite.blogspot.in in Marathi and Marathi-Sanskrit

Comments { 0 }