गमावलेल्या संधीची किंमत

Guest post by Ashlesha Gore

काहीतरी मिळवायचे असेल तर काहीतरी गमवावे लागते असे म्हणतात. हेच वाक्य अर्थशास्त्रामध्ये देखील लागू पडते. कसे ते बघूया:

आधीच्या लेखात म्हटल्याप्रमाणे कमतरतेचा मुकाबला करण्यासाठीचा एक उपाय म्हणजे प्राधान्यक्रम ठरविणे. म्हणजेच आपली परिस्थिती आणि गरज ह्यांना अनुसरून घेतलेला निर्णय. हा निर्णय आपल्या वैयक्तिक आवडीनिवडीशी निगडीत असतो. अशा पद्धतीने घेतलेल्या निर्णयालाच इंग्रजीमध्ये ट्रेड-ऑफ असे म्हणतात. जेव्हा आपल्याकडील मर्यादित साधनाच्या बदल्यात आपण एखाद्या गोष्टीची निवड करतो तेव्हा कळत नकळत दुसऱ्या कोणत्यातरी गोष्टीचा त्याग करतो. उदाहरणार्थ एखाद्या पदवीधर तरुण किंवा तरुणीसाठी मर्यादित साधन आहे – वेळ. हा वेळ मूल्यवान पण मर्यादित असतो कारण ह्या टप्प्यात जबाबदाऱ्या कमी असतात मात्र कायमच त्या तशा कमी राहू शकत नाहीत. आता समजा ह्या व्यक्तीकडे आपला वेळ वापरण्याचे दोन पर्याय आहेत – एक म्हणजे पदवी मिळाल्यावर कोणत्यातरी चांगल्या ठिकाणी नोकरी करणे किंवा दुसरा म्हणजे पदव्युत्तर अभ्यासक्रम करणे.

कोणताही पर्याय निवडला तरी त्याची किंमत ही चुकवावीच लागते. ही किंमत फक्त पैशांच्या स्वरूपातच असेल असे नाही. जर पदव्युत्तर कोर्स करण्याचा पर्याय निवडला तर कॉलेजची फी, अर्ज करणे ह्यासाठी लागणारी पैशांच्या स्वरूपातील किंमत द्यावी लागतेच. पण ते तेवढ्यावर संपत नाही. हा पर्याय निवडल्यामुळे पूर्णवेळ पगार मिळविण्याची संधी तुम्ही पुढच्या काही वर्षांसाठी तरी सोडता. ही सोडलेली संधी देखील त्या एकूण किमतीचा एक भाग आहे. तसेच तुम्ही जर पूर्णवेळ नोकरी करण्याचा पर्याय निवडला तर नवीन शहरात स्थिरस्थावर होण्यासाठी लागणारी पैशांच्या स्वरूपातील किंमत तर देताच पण त्याचबरोबर तुम्ही मास्टर्स किंवा डॉक्टर ह्या पदवीवर पाणी सोडता. नोकरी करण्यासाठी द्याव्या लागलेल्या किंमतीचा हा एक महत्त्वाचा भाग आहे. आपल्याला सोडायला लागलेल्या संधीची किंमत दाखविणाऱ्या ह्या संकल्पनेला opportunity cost असे म्हणतात.

म्हणजे कोणत्याही ट्रेड-ऑफ ची एकूण आर्थिक किंमत काढायची असेल तर opportunity cost पण खालीलप्रमाणे विचारात घ्यावी लागेल –

एकूण, आर्थिक किंमत = पैशांच्या स्वरूपातील किंमत + गमावलेल्या संधीची किंमत (opportunity cost)

opportunity cost एखाद्या संख्येने अचूकपणे दाखवणे बरेचदा अवघड असते. पण म्हणून कोणत्याही ट्रेड-ऑफ चे विश्लेषण करताना ती सोडून देता येत नाही. ह्याचे कारण असे की एखादा पर्याय निवडल्यानंतर त्याला द्यावी लागणारी पैशांच्या स्वरूपातील किंमत कदाचित कमी असू शकेल पण गमावलेल्या संधीची किंमत खूप जास्त असल्याने एकूण आर्थिक किंमत कितीतरी पटीने वाढते.

सरकारच्या आर्थिक धोरणांचा अभ्यास करताना ह्या संकल्पनेची बरीच मदत होते. सरकारजवळ मर्यादित साधने आणि अनेक जबाबदाऱ्या असतात. त्यांच्या प्रत्येक धोरणाशी एक opportunity cost निगडीत आहे. म्हणून जेव्हा एखाद्या धोरणाचे विश्लेषण केले जाते तेव्हा त्यासाठी लागणारा खर्च आणि होणारा फायदा ह्याचाच फक्त विचार करून उपयोग नाही. तर हा पर्याय निवडून आपण कोणती संधी गमावली आहे याचा पण विचार होणे आवश्यक आहे. ज्या धोरणामध्ये पैशांच्या स्वरूपातील किंमत आणि  गमावलेल्या संधीची किंमत ह्या दोन्ही कमीतकमी असतील तेच धोरण सर्वात जास्त फायदेशीर आहे असे म्हणता येईल. म्हणून जेव्हा तुम्ही नरेगा, स्मार्ट सिटी किंवा सर्व शिक्षा अभियान यासारख्या धोरणांचा अभ्यास करीत असाल तेव्हा प्रथम “ह्या धोरणामुळे आपण काय मिळवलं आणि काय गमावलं ” ह्याचा जरूर विचार करा. त्यानंतरच हे धोरण यशस्वी झाले किंवा नाही याबद्दल तुम्ही तुमचे मत बनवू शकता.

Ashlesha Gore handles her family retail cloth store in Pune. She is interested in languages and blogs at ashuwaach.blogspot.in and sanskritsubhashite.blogspot.in in Marathi and Marathi-Sanskrit

, , ,

No comments yet.

Leave a Reply