वाढता हव्यास आणि संसाधनांचा तुटवडा

दुर्मीळ साधनसंपत्ती फुकट असावी काय?

Guest post by Ashlesha Gore

काही दिवसांपूर्वी दिल्ली सरकारने वीज आणि पाण्याचे भाव कमी केले. तेव्हा ह्या मुद्यावरून बरेच चर्वितचर्वण देखील झाले. आणि नेहेमीप्रमाणेच आपण समाजवाद आणि भांडवलशाही अशा अवजड शब्दांच्या जाळ्यात गुरफटलो. मात्र कोणत्याही वस्तूची किंमत मुळात कशी ठरते? हा प्रश्न आपण विचारलाच नाही.

सर्वसाधारणपणे ह्या प्रश्नाचे उत्तर अर्थशास्त्राचा मूलभूत अभ्यास केल्यास सहज मिळू शकेल. पण आपण अर्थशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात अशाप्रकारच्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करतो. अकरावी बारावीत आपण आधी भारताच्या पंचवार्षिक योजना पाठ करतो. त्यानंतर आपण मार्क्स आणि फ्रीडमन ह्या दोन विचारप्रणालींची एकमेकात तुलना करीत बसून आपले हात धुऊन घेतो. अर्थ ह्या विषयाशी संबंधित इतिहासाला अर्थशास्त्र असे म्हणणे साफ चुकीचे आहे. वास्तविक अर्थशास्त्र हा गणित किंवा विज्ञानाप्रमाणेच एक पायाभूत विषय आहे ज्याचा हेतू माणूस आणि मनुष्यजातीचे व्यवहार समजून घेणे हा आहे. तर मग काही काळासाठी आपल्या ठाम समजुती बाजूला ठेवून अर्थशास्त्र आपल्या ह्या मुख्य प्रश्नाबद्दल काय म्हणते ते पाहूया.

आपले जग हे तुटवड्याचे जग आहे. ह्याचा अर्थ असा की आपल्या गरजा ह्या आपल्या संसाधनांपेक्षा जास्त असतात. गरज आणि उपलब्धता ह्यात अशी तफावत असणे हे कोणत्याही महत्त्वाकांक्षी व्यक्तीचे द्योतक आहे. जेव्हा अशा महत्त्वाकांक्षी व्यक्ती एक समाज स्थापन करतात तेव्हा तो समाज देखील महत्त्वाकांक्षी बनतो. इथे एक लक्षात घ्यायला पाहिजे की हा काही कोणत्याही “मॉडर्न” काळाचा दोष नव्हे. ही तफावत समाजात पुरातन काळापासून चालत आलेली आहे. अश्मयुगात भूक भागविण्यासाठी बरीच शिकार उपलब्ध होती पण शिकार करण्याची क्षमता मर्यादित होती. जेव्हा माणूस शेती करू लागला तेव्हा पाण्याचे स्रोत मर्यादित होते. जेव्हा माणूस यंत्र बनवू लागला तेव्हा यंत्र बनविण्यासाठी लागणारे इतर सुटे भाग मर्यादित प्रमाणात होते. अशाप्रकारे मर्यादित संपदेचा विनियोग हा प्रश्न युगानुयुगे कोणत्याही अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी राहिला आहे.

दुर्मीळ संपदेच्या ह्या मूलभूत आव्हानाला समाज दोन पद्धतीने हाताळू शकतो. पहिला उपाय म्हणजे नवनिर्मिती. पूर्वी शिकार करण्यासाठी अनेक लोकांची गरज भासत असे जेणेकरून शिकारच शिकार करणाऱ्याला भारी पडू नये याची दक्षता बाळगता येईल. ह्या आव्हानावर एक उपाय होता – हत्यारांचा शोध. ज्यामुळे खाद्यस्रोतांची कमतरता काही प्रमाणात तरी कमी झाली. तसेच शेतीसाठी लागणाऱ्या पाण्याची कमतरता भरून काढण्यासाठी विविध सिंचनपद्धती शोधल्या गेल्या. अशाप्रकारे नवीन शोधांमुळे दुर्लभता कमी होत असली तरी ही प्रकिया नेहेमीच मंदगतीने होते.

कमतरतेशी मुकाबला करण्याचा दुसरा पर्याय म्हणजे प्राधान्यक्रम ठरविणे. म्हणजेच प्रत्येकाने आपापली गरज आणि परिस्थिती ह्याला अनुसरून कोणती गोष्ट अधिक मौल्यवान आहे ते ठरविणे. इंग्रजीमध्ये ह्यालाच ट्रेड-ऑफ असे म्हणतात. उदाहरणार्थ – परीक्षेच्या आधी मर्यादित वेळ असतो. ज्याला चांगले गुण मिळवणे महत्त्वाचे असते त्याला अशावेळेस सिनेमा, खेळ इत्यादी गोष्टी सोडून अभ्यासावर लक्ष द्यावे लागते. अशातऱ्हेने इतर करमणुकीबरोबर तो अभ्यास ट्रेड-ऑफ करतो.  हीच संकल्पना जेव्हा आपण सामाजिक स्तरावर लावून बघतो तेव्हा असे लक्षात येते की प्रत्येक माणूस संसाधने गोळा करण्यासाठी आपापल्या परीने असे ट्रेड-ऑफ कळत-नकळत करत असतो. ह्या प्रवृत्तीमुळे प्रतिस्पर्धा निर्माण होते आणि अनेक लोक साधनसंपत्ती मिळविण्याच्या स्पर्धेचा एक घटक बनतात. आता निर्णय हा घ्यायचा आहे की ह्या संपत्तीचे वाटप कसे करायचे? कोणाला किती मिळणार? कोणत्याही वस्तूची किंमत दुसरेतिसरे काही नसून ह्याच स्पर्धेची निदर्शक आहे. जास्त किंमत याचा अर्थ वस्तू मिळायला दुर्लभ असून तिला मागणी मात्र कितीतरी पटीने जास्त आहे.

ह्या दोन पद्धतींचा आधार घेऊन आता आपण आपल्या मुख्य प्रश्नाकडे येऊया. स्वच्छ पाणी ही एक दुर्मीळ संपदा आहे. ती जर फुकट वाटली तर काय होईल? एकतर जिच्यासाठी कमी ट्रेड-ऑफ करावा लागतो आहे अशा वस्तूची कदर केली जाणार नाही. त्यामुळे लोकांना आधीच दुर्मीळ असलेल्या साधनसंपत्तीचा अपव्यय करण्यासाठी किंवा अतिरेकी वापर करण्यासाठी प्रोत्साहन मिळते. दुसरे असे की पाण्याच्या कमतरतेच्या समस्येलाच आपण बगल दिल्यामुळे भविष्यात नवीन शोध लागण्यासाठी ते मारक ठरते. वरील उदाहरणात बघायचे तर “rainwater harvesting” किंवा पाण्याचे पाझर अडविणे इत्यादी चळवळी दडपल्या जातात.

पाण्याची किंमत वाढविणे गरिबांच्या विरोधात आहे असे येथे सुचवायचे नाही. गरजू लोकांना सरकार इतरही काही पद्धतीने मदत करू शकते. परंतु एखाद्या वस्तूची किंमत कृत्रिमरीत्या कमी केल्यास त्या वस्तूचा नाश तर होतोच शिवाय तिची गुणवत्ताही घसरते.

Ashlesha Gore handles her family retail cloth store in Pune. She is interested in languages and blogs at ashuwaach.blogspot.in and sanskritsubhashite.blogspot.in in Marathi and Marathi-Sanskrit

, , , , , , , ,

No comments yet.

Leave a Reply